كوتاه‌ترين عبارات بتواند به ژرفاى شرح ابيات برسد ؛ مثلا بيت على أثري من كان يؤثر قصده * كمثلي فليركب له صدق عزمة را با توجه به مراعات نظير و انواع اضافه‌هاى تشبيهى و اقترانى چنين شرح مىدهد : « هر كه را قصد توجه آن درگاه است ، بايد كه همچو من مركب عزيمت را به زين صدق و لجام اخلاص كرده ، پاى طلب را به ركاب صبر محكم گرداند و به تازيانهء جد در پى من مىتازد . » « 1 » نمونهء ديگرى از ابيات تائيه را با شرح زيباى صائن الدين مقايسه مىكنيم : إذا لاح معنى الحسن في أىّ صورة * و ناح معنى الحزن في أيّ سورة يشاهدها فكري به طرف تخيّلي * و يسمعها ذكري بمسمع فطنتي و يحضرها للنّفس وهمي ، تصوّرا * فيحسبها للحسّ فهمي نديمتي « هرگاه كه شراب معنوى حسن در خمخانهء صورت به جوش ظهور و تمامى برآيد و به دست ساقى نظر افتد ، يا مدام خوشگوار كلام از عصر پير دير عنا و حزن به سبوى سور كرده ساقى سمع را دريابد ، در آن هنگام تارة يمين قوّت فاكره به اصابع تخيّل ، قبض آن جام شراب خوشگوار كرده به كام شهود رساند ؛ و گاهى شمال قوّت ذاكره به اشتمال كفّ فطانت دورانديش ، كاس آن مدام سكر انجام را در حوصلهء قوّت واعيهء سمع ريزد تا وهم كه بزم‌آراى مجلس شوق است ، از ميامن آن نشوهء جمعيت آثار ، حضرت معشوقى را در مجلس اتحاد حاضر گرداند ؛ چنانچه قوّت فاهمه كه از مبصران آن صحبت است ، چنان تصور كند كه هميشه از نديمان مجلس حسّ بوده است . » « 2 » قلم صائن الدين ، مراعات نظيرهاى شرح نظم الدّر را در زمينه‌اى از اطلاعات گوناگون رنگ مىزند : نمونه‌اى در موسيقى : « استادان نايى ، نواى قانون طرب را بر آهنگ چنگ شادى - كه بر دست كنيزان زهره‌سان راست شده باشد - نوازند و اشعار رقيق را در مقام عشّاق به صوت رهاوى و حسينى در جلوه‌گاه دوگاه صماخ آرايند و مرغ روح اسرار او ، كار را از

--> ( 1 ) . شرح بيت 441 . ( 2 ) . شرح بيت 409 - 411 .